To było jedno z najbardziej poruszających odkryć archeologicznych w ciągu dróg wojewódzkich w regionie. W 2010 roku, w ramach rozbudowy DW 708 na odcinku Niesułków – Brzeziny, na głębokości kilkunastu centymetrów w miejscowości Dąbrówka Duża odkryto podczas robót fragmenty kamiennych płyt nagrobnych – macew.
Pierwsze wzmianki o ludności żydowskiej w Brzezinach pochodzą z XVI w. Przed wojną na 13 tys. mieszkańców miasteczka 6850 było Żydami. W 1940 roku hitlerowcy utworzyli w części miasta getto. Większość jego mieszkańców została zamordowana. Cmentarz, który powstał prawdopodobnie na początku XIX w., służył jako miejsce pochówku do drugiej wojny światowej, kiedy rozpoczęło się jego niszczenie. Na polecenie okupantów w 1943 roku część nagrobków wykorzystano do prac budowlanych, m.in. do budowy mostu na rzece Mrożycy i utwardzenia drogi we wsi Dąbrówka.
W trakcie prac archeologicznych wydobyto ponad 150 fragmentów i całych macew, wykonanych z kamienia (w większości z piaskowca). Na większości z nich rozpoznano ślady polichromii natomiast w przypadku kilkudziesięciu stwierdzono malowanie na znacznej powierzchni. Wydaje się że niemal wszystkie macewy pochodziły z XIX wieku.
Jednym z najciekawszych elementów odnalezionego zbioru stanowiła zachowana w wielu wypadkach kolorystyka. Pismo jest podkreślone kolorem srebrnym lub złotym. Zachowane tło liter w większości przypadków było czarne.
Stan macew wykluczał odczytanie wszystkich inskrypcji. W wielu wypadkach były to fragmenty zawierające kilka liter lub części wyrazów niepozwalające na jednoznaczne tłumaczenie lub interpretację. Tylko kilka nagrobków zachowało się w całości.
Wydobyte macewy trafiły do Muzeum Regionalnego w Brzezinach.
Fot. Zdjecia z wykopalisk i odnalezione artefakty.
